Galileïsche thermometer: principe, aflezing en onderhoud
Glaskogels die stijgen en dalen op het ritme van de warmte: de natuurkunde van Archimedes, op een plank geplaatst.
De Galileïsche thermometer geeft de temperatuur aan dankzij verzwaarde glaskogels die drijven of zinken in een vloeistof waarvan de dichtheid varieert met de warmte. Je leest hem af door te kijken naar de laagste bol die bovenin is gebleven. Net als onze kristallen barometers is het een passief instrument, zonder batterij, dat een natuurkundig verschijnsel zichtbaar maakt.
- Hoe werkt een Galileïsche thermometer?
- Hoe lees je een Galileïsche thermometer af?
- Wie heeft dit instrument uitgevonden?
- Welke vloeistof bevat hij?
- Waar plaats je hem en hoe onderhoud je hem?
- Veelgestelde vragen
Hoe werkt een Galileïsche thermometer?
Hij werkt dankzij de opwaartse druk van Archimedes: een voorwerp dat in een vloeistof is ondergedompeld, drijft als het minder dicht is en zinkt als het dichter is. De hele truc bestaat uit het laten variëren van de dichtheid van de vloeistof met de temperatuur, terwijl die van de bollen vrijwel gelijk blijft.
De grote glazen cilinder is gevuld met een transparante vloeistof die duidelijk uitzet wanneer deze opwarmt. Door uit te zetten neemt eenzelfde massa meer volume in: de dichtheid daalt. De glaskogels daarentegen zetten nauwelijks uit, omdat glas veel minder reageert op warmte.
Bollen één voor één afgesteld
Elke bol is een kleine bol van geblazen glas, gevuld met een gekleurde vloeistof, afgesloten en vervolgens verzwaard met een metalen muntje waarop een temperatuur is gegraveerd. De fabrikant past dit gewicht aan zodat de bol precies de dichtheid van de vloeistof heeft bij de aangegeven temperatuur. Twee naburige bollen verschillen slechts enkele milligrammen: dit minieme verschil zorgt voor het verschil van één of twee graden tussen hen.
Waarom de bollen zakken als het warm is
Dit is het punt dat het meest verrast: warmte laat de bollen zinken, niet stijgen. Wanneer de kamer opwarmt, wordt de vloeistof lichter; hij kan de zwaarste bollen niet meer dragen, die één voor één naar de bodem zakken. Wanneer de kamer afkoelt, krimpt de vloeistof, neemt hij in dichtheid toe en laat hij de bollen weer stijgen.
Hoe lees je een Galileïsche thermometer af?
Je leest de temperatuur af op het muntje van de laagste bol van de groep die bovenin drijft. De bollen onderin zijn te zwaar voor de huidige temperatuur en tellen niet mee.
Wat betekenen de bijzondere gevallen?
| Wat je ziet | Wat het betekent |
|---|---|
| Alle bollen bovenin | De kamer is kouder dan de laagste schaalverdeling: we weten alleen dat het minder is dan deze waarde. |
| Alle bollen op de bodem | De kamer is warmer dan de hoogste schaalverdeling. Vaak een teken van direct zonlicht of een radiator die te dichtbij staat. |
| Een bol in het midden | De temperatuur is zeer dicht bij die op deze bol staat. |
| De bollen bewegen voortdurend | De thermometer ondergaat snelle variaties: tocht, een deur, een verwarmingsapparaat. |
Hoe nauwkeurig is hij?
De nauwkeurigheid is die van het verschil tussen twee bollen, meestal twee graden. Hij reageert ook langzaam, omdat een groot volume vloeistof er tijd over heeft om van temperatuur te veranderen. Het is dus een instrument voor sfeer en demonstratie, geen meetapparaat tot op een tiende graad.
Wie heeft de Galileïsche thermometer uitgevonden?
Galilei heeft dit instrument niet gemaakt zoals we het kennen: hij gaf het zijn principe en zijn naam. Aan het eind van de 16e eeuw bestudeerde de Italiaanse geleerde de uitzetting van lucht en vloeistoffen en ontwikkelde hij een thermoscop, een voorloper van onze thermometers, die aantoont of de lucht opwarmt zonder nog een genummerde schaalverdeling weer te geven.
De kolom met drijvende bollen verscheen enkele decennia later in Florence, in de omgeving van de Accademia del Cimento, een wetenschappelijke academie die door de Medici werd gesteund en werd opgericht door leerlingen van Galilei. Zijn glaskunstenaars maakten instrumenten van opmerkelijke verfijning, waaronder thermometers met kleine verzwaarde bolletjes. Het huidige decoratieve model, herontdekt in de 20e eeuw, neemt dit idee over als eerbetoon aan de meester.
Welke vloeistof bevat een Galileïsche thermometer?
De grote cilinder bevat geen water, maar een transparante vloeistof die is gekozen vanwege zijn sterke uitzetting en stabiliteit, doorgaans een inerte koolwaterstof die dicht bij een lichte minerale olie ligt. Water zou te weinig en onregelmatig uitzetten rond vier graden, wat de aflezing zou verstoren.
De bollen bevatten daarentegen een gekleurde vloeistof, vaak op basis van gekleurde alcohol: de kleur heeft geen enkele natuurkundige rol, hij dient alleen om het voorwerp leesbaar en decoratief te maken.
Waar plaats je een Galileïsche thermometer en hoe onderhoud je hem?
Plaats hem op een stabiel meubelstuk, uit de directe zon, ver van een radiator, open vuur of een airconditioningsrooster. Een lokale warmtebron verstoort de aflezing en kan op de lange termijn de kleuren van de bollen aantasten.
De goede handelingen in het dagelijks leven
- Verplaats hem recht, door hem bij de basis en bovenkant vast te houden, zonder hem te kantelen of te schudden: de bollen kunnen tegen elkaar aanbotsen.
- Ontstof het glas met een zachte en droge doek, zonder schurende middelen.
- Vermijd thermische schokken: niet op een vensterbank in de winter, niet in de auto midden in de zomer.
- Geef hem de tijd om te stabiliseren na elke verplaatsing voordat je de temperatuur afleest.
Troebele vloeistof of vastgelopen bol: wat te doen?
Een lichte waas verschijnt soms na blootstelling aan intense hitte of de zon; deze kan worden verminderd door het voorwerp terug te plaatsen op een gematigde en schaduwrijke plek. Een bol die aan de bodem of bovenin vastzit terwijl de temperatuur in de kamer is veranderd, wijst vaak erop dat hij is gebarsten of een deel van zijn vloeistof is verloren: het instrument blijft decoratief, maar deze schaalverdeling is niet meer betrouwbaar.
De plaatsingsregels voor de Galileïsche thermometer gelden voor alle instrumenten met een in glas verzegelde vloeistof. Wij passen ze toe op de stukken in onze tijd- en weerafdeling: de Storm-barometer, van glas op een massief houten voet van 11,5 × 6,5 cm, de AURORE storm glass, een bol van transparant glas die in drie versies wordt aangeboden (roze rood, roze blauw of kristal), en de NIMBUS-zandloper met bellen, van glas van ongeveer 8 × 20 cm.
Ons advies: groepeer ze ver van een zonnig raam en een radiator, op een plank waar ze niet tegenaan worden gestoten. Deze voorwerpen hebben geen batterij of afstelling nodig, maar ze haten schokken, zowel thermisch als mechanisch. Het zijn voorwerpen om naar te kijken, geen meetapparaten.
Als je graag de natuurkunde in actie ziet zonder scherm of batterij, vinden weerinstrumenten van glas waar de vloeistof al het werk doet vanzelf hun plaats naast een Galileïsche thermometer. Het gyroscoop valt onder dezelfde nieuwsgierigheid: ons artikel over de werking van het gyroscoop en zijn toepassingen legt uit waarom een gedraaide tol weigert te vallen.
Een instrument dat een bladzijde uit de wetenschapsgeschiedenis vertelt, is een gewaardeerd cadeau voor liefhebbers van natuurkunde, astronomie of mooie bureauobjecten. Voor andere ideeën brengt onze selectie van wetenschappelijke voorwerpen klokken, levitatie en curiosa samen, en ons artikel met kerstideeën voor een nieuwsgierige geest biedt keuzes per passie. Gratis levering.
Veelgestelde vragen
Werkt een Galileïsche thermometer buiten?
Hoe lang duurt het voordat hij de juiste temperatuur aangeeft?
Waarom hebben de bollen verschillende kleuren?
Kan een kapotte Galileïsche thermometer worden gerepareerd?
Wat is het verschil met een klassieke kolomthermometer?
Het weer, in glas en vloeistof
Barometers, zandlopers en klokken die de verstreken tijd omzetten in een spektakel.
Ontdek onze selectie Tijd & Weer